Jan van Eyck: Niderlandzki mistrz malarstwa, twórca Ołtarza Gandawskiego

0

Jan van Eyck, jeden z najwybitniejszych mistrzów malarstwa niderlandzkiego epoki późnego średniowiecza, urodził się prawdopodobnie między 1380 a 1390 rokiem w Maaseik. Na rok 2024 oznacza to, że artysta miałby około 644 do 654 lat. Znany z rewolucyjnego podejścia do techniki malarstwa olejnego i niezrównanego realizmu, Jan van Eyck pełnił funkcję cenionego malarza nadwornego księcia Burgundii, Filipa Dobrego. Jego innowacje i precyzja w oddawaniu szczegółów wywarły trwały wpływ na rozwój sztuki europejskiej.

Artysta, którego pełne imię brzmi Johannes de eyck fuit hic, poślubił około 1432 roku Margaret. Para doczekała się dwójki dzieci; pierwsza pociecha urodziła się w 1434 roku. Córka Jana, Lievine, po śmierci ojca wstąpiła do klasztoru w Maaseik. Jan miał także dwóch braci, Huberta i Lamberta, którzy również parać się malarstwem. Przypuszcza się, że młody Jan odbywał praktyki u swojego starszego brata Huberta, z którym później współpracował przy tworzeniu monumentalnego Ołtarza Gandawskiego.

Najważniejsze fakty:

• Wiek (na 2024 rok): ok. 644-654 lat
• Żona/Mąż: Margaret
• Dzieci: Dwoje, w tym córka Lievine
• Zawód: Malarz
• Główne osiągnięcie: Rewolucjonizacja malarstwa olejnego i wprowadzenie realizmu

Jan van Eyck: Podstawowe informacje biograficzne

Jan van Eyck, którego życie przypadło na okres dynamicznych przemian w sztuce niderlandzkiej, przyszedł na świat prawdopodobnie między 1380 a 1390 rokiem w miejscowości Maaseik. Ta miejscowość znajdowała się wówczas w księstwie biskupim Liège, na terenie dzisiejszej Belgii. Artysta zmarł 9 lipca 1441 roku w Brugii, ważnym ośrodku kulturalnym i handlowym hrabstwa Flandrii, należącym do Niderlandów Burgundzkich. Choć dokładne miejsce jego edukacji pozostaje nieznane, van Eyck posiadał rzadko spotykane wśród ówczesnych malarzy kompetencje. Znał łacinę, a swoje inskrypcje nierzadko opatrywał znakami alfabetu greckiego i hebrajskiego, co świadczy o jego wszechstronnym wykształceniu klasycznym. Dowodem na jego pochodzenie z okolic rzeki Mozy są notatki na rysunku przygotowawczym do „Portretu kardynała Niccolò Albergatiego”, sporządzone w dialekcie Maasland.

Rodzina i życie prywatne Jana van Eycka

Życie prywatne Jana van Eycka, choć mniej udokumentowane niż jego kariera artystyczna, dostarcza informacji o jego stabilizacji życiowej. Około 1432 roku artysta poślubił Margaret, kobietę o 15 lat młodszą od niego. Z tego związku narodziło się dwoje dzieci; pierwsze z nich przyszło na świat w 1434 roku. Córka artysty, Lievine, po śmierci Jana van Eycka znalazła schronienie w klasztorze w Maaseik. Rodzina Jana van Eycka była ściśle związana ze sztuką – miał on dwóch braci, Huberta i Lamberta, którzy również byli malarzami. Hubert van Eyck zmarł w 1426 roku, natomiast Lambert był aktywny zawodowo w latach 1431–1442. Przypuszcza się, że młody Jan odbywał swoje pierwsze artystyczne szlify pod okiem starszego brata Huberta, z którym później podjął współpracę przy tworzeniu Ołtarza Gandawskiego, jednego z najważniejszych dzieł w historii sztuki.

Potomstwo Jana van Eycka

• Pierwsze dziecko: urodzone w 1434 roku.
• Córka Lievine: po śmierci ojca przebywała w klasztorze w Maaseik.

Kariera zawodowa i służba na dworze

Kariera zawodowa Jana van Eycka rozpoczęła się w Hadze, gdzie między 1422 a 1424 rokiem pełnił funkcję nadwornego malarza oraz „valet de chambre” (pokojowca) Jana III Bezlitosnego, władcy Holandii i Hainaut. Po śmierci Jana III w 1425 roku, van Eyck przeniósł się do służby u księcia Burgundii, Filipa Dobrego. Królewski mecenas niezwykle cenił talent artysty, zapewniając mu pensję, która pozwalała na swobodę twórczą i niezależność. Równie ważna, co malarstwo, była dla van Eycka rola dyplomaty. Dowodem na to jest jego misja do Lizbony w 1428 roku, której celem było wynegocjowanie kontraktu małżeńskiego między księciem Filipem a Izabelą Portugalską. Podczas dziewięciomiesięcznego pobytu w Portugalii, van Eyck miał za zadanie namalować portret Izabeli, co stanowiło istotny element przygotowań do ślubu. Okres między 1426 a 1429 rokiem obfitował w podróże artysty, które w dokumentach określane są jako „sekretne zlecenia”, za które otrzymywał wynagrodzenie wielokrotnie przekraczające jego roczną pensję. 18 października 1427 roku Jan van Eyck wziął udział w bankiecie na jego cześć w Tournai, spotykając się tam z innymi wybitnymi mistrzami epoki, takimi jak Robert Campin i Rogier van der Weyden, co świadczy o jego ugruntowanej pozycji w świecie sztuki.

Etapy kariery Jana van Eycka

• 1422–1424: Nadworny malarz i „valet de chambre” Jana III Bezlitosnego w Hadze.
• Od 1425 roku: Malarz nadworny księcia Burgundii, Filipa Dobrego.
• 1428 rok: Misja dyplomatyczna do Lizbony w celu negocjacji małżeństwa księcia Filipa z Izabelą Portugalską.
• 1426–1429: Udział w „sekretnych zleceniach” związanych z podróżami.

Twórczość i innowacje artystyczne

Jan van Eyck osiągnął w malarstwie olejnym poziom wirtuozerii, który do dziś budzi podziw. Jego mistrzowskie posługiwanie się tą techniką sprawiło, że przez wieki przypisywano mu wynalazek malarstwa olejnego, choć współczesne badania wskazują na wcześniejsze użycie tej techniki. Najsłynniejszym dziełem van Eycka jest Ołtarz Gandawski, ukończony w 1432 roku. Uważa się, że prace nad tym monumentalnym poliptykiem rozpoczął Hubert van Eyck około 1420 roku, a Jan van Eyck je sfinalizował, nadając mu ostateczny kształt. Do dziś zachowało się około 20 obrazów, które można z całą pewnością przypisać mistrzowi, w tym ikoniczny „Portret małżonków Arnolfini” z 1434 roku oraz „Madonna kanclerza Rolin”. Wielu badaczy identyfikuje Jana van Eycka jako anonimowego artystę „Ręka G”, odpowiedzialnego za iluminacje w Godzinkach turyńsko-mediolańskich. W jego dziełach religijnych, szczególnie w przedstawieniach maryjnych, Maria często dominuje jako Królowa Niebios lub uosobienie Kościoła. W obrazie „Madonna w kościele” van Eyck celowo zastosował zaburzenie skali, czyniąc postać Marii nienaturalnie wielką w stosunku do monumentalnej architektury katedry. Kluczową cechą jego stylu jest naturalizm – odejście od klasycznej idealizacji na rzecz wiernej obserwacji natury, co przejawia się w niezwykle szczegółowym oddawaniu faktur materiałów i subtelnych efektów świetlnych. Te innowacje zapoczątkowały rozwój realizmu niderlandzkiego.

Najważniejsze dzieła Jana van Eycka

• Ołtarz Gandawski (ukończony w 1432 r., prawdopodobna współpraca z Hubertem van Eyckiem)
• Portret małżonków Arnolfini (1434)
• Madonna kanclerza Rolin
• Portret mężczyzny w turbanie (ok. 1433, powszechnie uważany za autoportret)
• Madonna w kościele

Warto wiedzieć: Jan van Eyck osiągnął niespotykany poziom wirtuozerii w posługiwaniu się farbami olejnymi, co doprowadziło do powstania mitu, jakoby to on był wynalazcą malarstwa olejnego.

Uznanie i osiągnięcia

Przez wieki Jan van Eyck był honorowany tytułem wynalazcy malarstwa olejnego, co potwierdzają liczni historycy sztuki, w tym Ernst Gombrich. Nawet po śmierci artysty jego talent nie został zapomniany. Już w 1449 roku włoski humanista Ciriaco de’ Pizzicolli wspominał van Eycka jako malarza o niezwykłych zdolnościach. Jan van Eyck był również jednym z pierwszych artystów w historii, który zaczął regularnie sygnować swoje dzieła, używając osobistego motta „ALS ICH KAN”, co można przetłumaczyć jako „Tak jak potrafię”. To świadectwo jego pewności siebie i świadomości własnej wartości artystycznej. Jego prace, takie jak „Portret małżonków Arnolfinich” (the arnolfini portrait) czy „Madonna kanclerza Rolin” (madonna kanclerza rolina), stały się kamieniami milowymi w historii sztuki. Zapis „johannes de eyck fuit hic” widniejący na obrazie „Portret małżonków Arnolfinich” jest jednym z najbardziej znanych przykładów jego sygnatur, podkreślającym obecność artysty w dziele. Inne znane dzieła to m.in. „Madonna kanonika van der Paele” (the madonna of kanonika van der paele), znana również jako „Madonna kanonika Jorisa van der Paele”, czy „Portret mężczyzny w turbanie” z 1433 roku, powszechnie uważany za autoportret van Eycka. The Lucca Madonna to kolejne ważne dzieło, które można przypisać van Eyckowi. The Metropolitan Museum of Art również posiada w swoich zbiorach dzieła artysty, przyczyniając się do jego globalnego uznania. Van Eyck often malował portrety, w tym „double portrait” czy „small portrait”, które cechowały się niezwykłym realizmem. Jego wpływ na rozwój malarstwa niderlandzkiego jest nieoceniony, a jego prace stanowią kluczowy element kanonu sztuki europejskiej, zwłaszcza w kontekście The Fifteenth Century Netherlandish malarstwa.

Kluczowe osiągnięcia i uznanie

• Status „wynalazcy” malarstwa olejnego: Przypisywany przez historyków sztuki, m.in. Ernsta Gombricha.
• Uznanie pośmiertne: Wzmianka przez humanistę Ciriaco de’ Pizzicolli w 1449 roku.
• Motto artystyczne: „ALS ICH KAN” (Tak jak potrafię), regularnie sygnowane dzieła.

Majątek i finanse

Jako malarz nadworny Filipa Dobrego, Jan van Eyck cieszył się znaczącym statusem finansowym. Otrzymywał stałą pensję, która zwalniała go z konieczności poszukiwania doraźnych zleceń i pozwalała mu skupić się na pracy artystycznej. Ta stabilność finansowa umożliwiła mu również inwestycje w dobra materialne. Około 1432 roku, w okresie stabilizacji życiowej i zawodowej, Jan zakupił własny dom w Brugii, co świadczy o jego sukcesie i pozycji społecznej. Po śmierci artysty w 1441 roku, książę Filip zapewnił wsparcie finansowe jego rodzinie. Wdowa po Janie otrzymała jednorazową zapomogę, której wartość odpowiadała rocznej pensji artysty, co podkreślało szacunek i uznanie, jakim darzono van Eycka i jego najbliższych.

Ciekawostki z życia Jana van Eycka

Jedną z najbardziej intrygujących ciekawostek dotyczących Jana van Eycka jest powszechne przekonanie, że obraz „Portret mężczyzny w turbanie” z 1433 roku stanowi faktycznie autoportret artysty. Ta sugestywna interpretacja dodaje głębi i osobistego wymiaru jego twórczości. Niestety, znaczna część cennych prac przypisywanych van Eyckowi, w tym wiele z Godzinek turyńsko-mediolańskich, uległa zniszczeniu w pożarze, który wybuchł w 1904 roku, co stanowi niepowetowaną stratę dla dziedzictwa artystycznego. Po śmierci Jana van Eycka w 1441 roku, jego warsztat przejął brat Lambert. Prawdopodobnie kontynuował on pracę we współpracy z wdową po artyście, dbając o spuściznę mistrza. Niezwykły realizm topograficzny w obrazie „Trzy Marie u grobu” budzi spekulacje wśród badaczy. Dokładność przedstawienia Jerozolimy w tym dziele jest tak wysoka, że sugeruje się, iż van Eyck mógł osobiście odwiedzić Ziemię Świętą, co byłoby niezwykłym przedsięwzięciem dla malarza z The Netherlands w tamtych czasach. Dzieła takie jak „Portret małżonków Arnolfinich” (the arnolfini portrait) i „Madonna kanclerza Rolin” są dziś ozdobą światowych galerii, w tym National Gallery. Prace van Eycka, jako kluczowe dla rozwoju realizmu niderlandzkiego, nadal fascynują i inspirują.

Wybrane ciekawostki

• Autoportret: Powszechnie uważa się, że „Portret mężczyzny w turbanie” (1433) jest autoportretem artysty.
• Zniszczone dzieła: Znaczna część Godzinek turyńsko-mediolańskich uległa spaleniu w pożarze w 1904 roku.
• Warsztat po śmierci: Prowadzony przez brata Lamberta, prawdopodobnie we współpracy z wdową po artyście.
• Realizm topograficzny: Dokładność przedstawienia Jerozolimy w „Trzech Mariach u grobu” sugeruje możliwość osobistej wizyty artysty w Ziemi Świętej.

Jan van Eyck, poprzez swoje innowacje w technice malarskiej i mistrzowskie oddanie realizmu, zrewolucjonizował malarstwo epoki, pozostawiając po sobie dziedzictwo podziwiane do dziś. Jego dzieła, takie jak Ołtarz Gandawski czy „Portret małżonków Arnolfinich”, stanowią kamienie milowe w historii sztuki europejskiej i są świadectwem jego niezrównanego geniuszu artystycznego.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Jan_van_Eyck